مجموعه گنجعلی خان
گنجعلی خان از سرداران سلحشور دربار صفویه بود که به سال 1005هـ.ق. به فرمان شاه عباس صفوی حاکم کرمان گردید.او مردی لایق و حاکمی دلیر و مدیر بود.دوران حکومت وی در کرمان از روشن ترین دوران تاریخی این دیار است.در این دوره کرمان از ثبات سیاسی ،اقتصادی و اجتماعی خوبی برخوردار بود و بی تردید این وضعیت سرچشمه از لیاقت و کفایت حاکم " گنجعلی خان" سرچشمه می گرفت.
اقداماتی عمرانی چشمگیری در دوران حکومت او(1005ـ1034 هـ.ق) صورت پذیرفت که بنابه گفته دکتر باستانی پاریزی " او سعی داشت شهر ضعفا را لااقل به دهکده اغنیا تبدیل نماید". از جمله بناهای عام المنفعه که به دستور این حاکم در شهر کرمان ساخته شده مجموعه گنجعلی خان شامل میدان،مسجد،حمام،بازار سرا و سایر ابنیه دیگری است که در دوران حکومت او احداث و امروزه از جاذبه های تاریخی و دیدنی شهر کرمان محسوب می گردد.
این مجموعه که در مرکز شهر کرمان و در حاشیه بازار واقع شده ،در ساخت ، شکل گیری و تکامل بازار کرمان تاثیر گذار بوده است.مساحت مجموعه قریب به 11000 متر مربع است که دارای یک میدان می باشد و سایر آثار و ابنیه در محورهای شرقی ـ غربی و شمالی ـ جنوبی آن شکل گرفته اند.به منظور تکامل مجموعه و با توجه به کاربری های متفاوت بازارها و مساجد کوچکی در چهار جناح میدان بنا کرده اند و یک مسجد اختصاصی در ضلع شرقی میدان وجود دارد که با توجه به تزیینات منحصر به فرد،می توان آن را موزه ای از هنرهای بدیع معماری برشمرد.
حمام گنجعلی خان
یکی از مهمترین بناهای مجموعه،حمامی است که در ضلع جنوب میدان و در میانه بازار بزرگ کرمان واقع است.این بنا تلفیقی از هنر معماری و کاربرد مصالح گوناگون،با فضایی مناسب و مورد پسند عامه مردم است.
این حمام به استناد کتیبه ی سردر آن در سال 1020هـ.ق ساخته شده و معمار آن سلطان محمد،معمار یزدی بوده است که با برداشت صحیح از اوضاع اقلیمی،اقتصادی و فرهنگی منطقه چنین بنایی را احداث نموده است.سردر حمام دارای تزیینات گچبری و نقاشی است.تزیینات در دو دوره تاریخی انجام گرفته است. بر روی آثار دوره صفویه،شخصی بنام میرزا شکرالله در حدود 75 سال پیش و با توجه به الگوهای پیرامون خویش نقاشی کرده است.
حمام گنجعلی خان اثر بدیعی از نقاشی ها،مقرنس کاری ها،کاشیکاری ها و گچبری های زیبا همراه با استفاده از تزیینات سنگی بسیار ظریف است.آب مورد نیاز این حمام از قناتی تامین می شد که مظهر آن در میدان گنجعلی خان بود. خروج فاضلاب آن نیز در نظر گرفتن مسائل بهداشتی و زیست محیطی بوده است.این حمام 46 متر طول و 30 متر عرض و حدود 1300 متر مربع زیر بنا دارد،که شامل سردر،دالان ورودی،رختکن،هشتی حد فاصل گرمخانه،خزینه،چال حوض،بخش خصوصی و تون می باشد.در غرفه های بخش رختکن با ایجاد قرینه سازی در ایوانچه ها و ستون های سنگی،فضای زیبا و مناسبی به وجود آمده است و نور آن از ر وزنه سقف ها و انعکاس آن در آب حوض ها تامین می شود.سفق رختکن با ارتفاعی نسبتا بلند بر ستون های سنگی استوار است.تزیینات آن کاربندی و یزدی بندی می باشد و ازاره آن کاشی خشتی با نقوش اسلیمی دارد.
با دالانی زاویه دار به گرمخانه راه می یابیم.در این قسمت و در ضلع شرقی آن چال حوض خصوصی قرار دارد و حاکم نشین در این قسمت واقع شده است.سقف گرمخانه طاقی شبیه خیمه است که طراحی فضای آن بصورت هشت و نیم هشت صورت پذیرفته که نور آن از سفق تامین می شود و هشت ستون حمام زیبایی آن را دو چندان کرده است.طاق های جناقی با خیز کم ئبر روی هشت ستون گرمخانه به صورت یکپارچه قرار گرفته اند و حوض آب سرد،چشم اندازی زیبا از معماری،گچبری و کاشی کاری حمام را درون آب زلال خود به تصویر کشیده است.استفاده از سنگ های حجاری شده همراه با طاق و ایوان جلوه خاصی به فضای معماری حمام داده است به گونه ای که فضای کوچک بزرگ تر و فضای تاریک روشن تر جلوه می کنند.سیستم آبرسانی و فوران فواره ها بسیار اصولی طراحی گردیده و سنگ های یکپارچه نصب شده در بدنه شرقی و غربی حمام موقعیت زمانی را جهت ابلاغ مشتریان با تابیدن نور خورشید مشخص می نماید.از دیگر بخش های حمام سیستم گرمایش آن است که گرمای حاصله از تون به زیر کانال های کف هدایت و دود حاصله از دود کش ها خارج می شود.
این حمام تا حدود 60 سال پیش دایر بوده اما در حال حاظر نقش و کاربر گردشگری پیدا کرده و همه روزه به ویژه در تعطیلات ،پذیرای بازدید کنندگان بسیاری است.در حال حاظر در این حمام مجسمه های مومی ملبس به لباس های سنتی کرمان ،صحنه هایی از استحمام به شیوه سنتی را به نمایش می گذارند. در کنار این مجسمه ها وسایل مختلف حمام نیز نمایش داده می شود.این مجسمه ها در سال 1352 در دانشکده هنرهای زیبای تهران ،طراحی و به این محل منتقل شدند.
میدان گنجعلی خان
از دیگر آثاری که از مجموعه گنجعلی خان بر جای مانده،میدانی در بخش مرکزی بخش کرمان است که در حاشیه بازار بزرگ واقع شده است.در گذشته،میدان های شهر در نزدیکی مقر حکومتی احداث و از آنها برای جمع کردن مردم و ابلاغ اعلانات حکومتی و یا شرکت در مراسم عزاداری استفاده می شد.میدانبه معنای خاص به فضای وسیعی در بخش مرکزی شهر اتلاق می شد که از دیرباز به یادگار مانده و کابرد سیاسی،نظامی،اجتماعی و گاهی اقتصادی داشته است.
میدان گنجعلی خان همانند میدان های نقش جهان در اصفهان و یا میر چخماق در یزد،در اطراف خود بعضی از عناصر شهری را گردآورده است. در سه ضلع میدان گنجعلی خان قرار دارد.وجود حمام ،آب انبار،ضرابخانه و همجواری با بازارها و چهار سوق،این مجموعه به هم تنیده را کامل کرده است.طاقنماهای آجری،کاشیکاری ،فضای سبز،حوض آب و دیگر آثار دیدنی،بر زیبایی این میدان افزوده اند.
طول میدان 100 متر و عرض آن 50 متر است.در شمال میدان ،ضرابخانه و بخشی از بازار مسگران واقع است.در جنوب آن بازار و حمام گنجعلی خان قرار دارد و مسجد و سرای گنجعلی خان در شرق میدان واقع شده اند.در قسمت غربی میدان نیز آب انبار گنجعلی خان و بخشی از بازار مسگرها واقع شده است.
مسجد در ضلع شرقی و در جوار سرای گنجعلی خان واقع گردیده است.ورودی آن از طریق طاقنماهای میدان است که ساده اجرا شده اند.در بدنه داخلی طاقنما تزیینات گچبری با طرح گره دیده می شود که تماشا گرد را به خود جلب می کند.در انتهای این نما سردری کوچک با طاق مقرنسکاری دیده می شود که ورودی مسجد است.سنگ نبشته بالای ورودی که با خط نستعلیق نوشته شده چنین است:
بعهد دولت عباس شاه آنکه جهان گشت ز عدلش بهشت
گنجعلی خان در سبع و الف بانی این مسجد طاعت سرشت
با استناد کتیبه،تاریخ احداث مسجد 1007هـ. ق. است. با دالانی طولانی که بدنه آن گچبری شده به فضای گنبدخانه می رسیم.در این فضا نیم طبقه ای جهت خانم ها در ضلع شرقی برپا شده که بر ستون های گچبری شده استوار است.نقشه گنبدخانه مربع است که در پاکار تبدیل به هشت و در مرکز کنبد به نورگیر 12 ضلعی شده است.تمامی سطح داخلی گنبد با مقرنسکاری و تزیینات مرسوم دوره صفویه تزیین شده است.در این مسجد کوچک اثری از تمامی هنر های ظریفه معماری مانند گچبری ،خطاطی،حجاری،کشته بری،درودگری ، کاشیکاری به چشم می خورد و به همین جهت می توان آن را موزه ای از هنرهای عصر صفویه دانست.نور داخلی مسجد از نورگیرهای جانبی و سقف تامین می شود.
ضرابخانه( موزه سکه)
این بنا فاقد کتیبه می باشد و در حد میانی بازار غربی و در شمال میدان واقع است.نقشه آن چهار طاقی و به شکل هشت ضلعی می باشد که دارای گنبد مرکزی و ایوان های جانبی است.
این بنا 242 متر مربع مساحت دارد که یک اتاق و 4 غرفه در چهار گوشه ساختمان واقع شده است.طاق ها و ایوان های ضرابخانه با گچبری زیبایی تزیین گردیده است.
سایر تزیینات بنا شامل یک رشته گچبری های کاذب (طرح آجری) می باشد و سقف آن کاربندی شده است و نور گیری در مرکز سقف آن وجود دارد.شکل بنا بیشتر به زور خانه شباهت دارد اما به نظر می رسد در دوره های خاص از آن به عنوان ضرابخانه استفاده می شده و به همین نام در اذهان عمومی جای گرفته است.
این بنا از آثار اواخر دوره گنجعلی خان است و محل ضرب سکه و مسکوکات طلا و نقره دولتی بوده است .نخستین مرمت ضرابخانه از سال 1345 به کمک بانک مرکزی آغاز گردید.این محل تا چندی پیش موزه مردم شناسی بود به همت سازمان میراث فرهنگی به موزه سکه تبدیل شده است.
در حال حاظر انواع سکه های قدیمی در غرفه های آن به نمایش گذاشته شده و یکی از معتبرترین موزه های سکه ایران است.
آب انبار
این بنا در حد میانی بازار غربی قرار گرفته است و دارای سردری زیبا با تزیینات مربوط به دوره صفویه می باشد. تاریخ احداث آن 1029هـ.ق. است .آب انبار به دستور علیمردان خان پسر گنجعلی خان بنا شده است و معمار آن استاد عبدالله بوده است.
این آب انبار با دهلیزی طولانی و راه پله به پا آب راه دارد و مخزن آن در این قسمت واقع شده است.این محل یکی از معتبرترین آب انبار های شهر در عصر خویش تلقی می شده است.
سرای گنجعلی خان
در ضلع شرقی میدان و در محور آن سردر بلند و زیبایی وجود دارد که در پاکار آن تنها کتیبه نوشته شده توسط علیرضا خطاط و خوشنویس مشهور دربار شاه عباس در آن وجود دارد و تاریخ احداث بنا به استناد کتیبه مذکور سال 1007 هـ.ق می باشد .مقرنس سردر در حمله ددمنشانه آقا محمد خان قاجار به کرمان فروریخته و بخش کوچکی از آن باقی مانده است که نشانه گذشته پرشکوه این سردر می باشد.ساختمان این سرا در دو طبقه احداث شده است. در طبقه زیرین دکاکین و در طبقه بالا حجره های تجار ساخته شده اند . نمای این سرا دارای کاشیکاری معرق بوده است.طرح های مورد استفاده نقوش مرسوم عصر صفویه است که تحت تاثیر هنر نقاشی چین و مغول می باشند.نقشه سرا چهار ایوانی است که ایوان های شرقی و شمالی و جنوبی تزییناتی از نوع گچبری و نقاشی وجود دارد و در دوره های بعدی ورودی هایی از طرفین شمال و جنوب به داخل آن گشوده اند که سرا را به بازارهای اختیاری و نمدمالی متصل می نماید.
بازار گنجعلی خان
بازار از دیر باز نه فقط یکی از مراکز خاص تجاری و تعیین کننده سرنوشت اقتصادی شهرها محسوب می شده بلکه در گذرگاه سیاست و مسائل اجتماعی و به طور کلی ساختار فرهنگی و معماری جایگاه خاصی داشته است.از لحاظ ساختار فرهنگی،بازار هم مکانی برای داد و ستد به شمار می رفت و میعاد گاه اهل تجارت بود و هم دانشگاهی برای تدریس اخلاق فرهنگی.خصیصه وتبادلات تجاری در شهر کرمان در دوره های مختلف،بازار پر رونق را تدریجا شکل داده است.بازار اصلی و بزرگ شهر در مرکز آن قرار دارد و جهت آن شرقی ـ غربی است. این بازار خط مستقیمی است که در دوسوی آن دو دروازه ورودی و خروجی شهر یعنی دروازه ارگ و دروازه مسجد(وکیل) قرار دارد.طول آن حدود سه کیلومتر است و متشکل از کاروانسراها،سراها و تیمچه هایی است که همگی در دو راستای عمود بر هم جای گرفته اند.دو بخش از بیازار کرمان در زمان یکی از حکام و فرمانروایان این دیار ساخته شده و از حیث ویژگی هایش در ایران،منحصر به فرد و در داخل و خارج کشور زبانزد خاص و عام است.بخشی از بازار بزرگ کرمان در مجاورت مجموعه گنجعلی خان قرار دارد که بازار مسگری و بازار گنجعلی خان از آن جمله اند.بازار مسگری در امتداد بازار کلاه مالی در ضلع شمالی و شرقی میدان گنجعلی خان هستند که عناصری مثل ضرابخانه و آب انبار در آن قرار گرفته اند و بازار مسگری جلوی ضرابخانه به طول 98 و عرض 6 متر است. همچنین بازار جنوبی گنجعلی خان که حمام در اواسط آن قرار دارد و بخشی از بازار بزرگ(راسته بازار)را تشکیل می دهد و در امتداد بازار سراج ها قرار دارد.در تلاقی بازار غربی و جنوبی در گوشه جنوب غربی ،چهار سوق بزرگ شکل گرفته که معماری این فضا در نوع خود کم نظیر و سقف آن در گذشته فرو ریخته و مجددا باز سازی شده و تزییناتی از دوره قاجاریه به زینت بخش آن است.
+ نوشته شده توسط در جمعه یازدهم بهمن 1387 و ساعت
22:42 |
ابوریحان بیرونی در کتاب «التفهیم» درباره ی بهمنجه می نویسد :